Podpisanie kontraktu na statek nie powinno być formalnością załatwianą w pośpiechu. Dla wielu marynarzy to dokument, który będzie decydował nie tylko o wysokości wynagrodzenia, ale też o czasie pracy, prawie do repatriacji, warunkach związanych z chorobą lub wypadkiem oraz o tym, gdzie i według jakich przepisów będzie rozstrzygany ewentualny spór. Ma to szczególne znaczenie w realiach międzynarodowego zatrudnienia, ponieważ polscy marynarze bardzo często pracują dla zagranicznych armatorów, na statkach pod obcą banderą, nierzadko z udziałem polskiej agencji zatrudnienia.
Dlaczego kontrakt trzeba przeczytać od początku do końca?
Nawet jeśli warunki ustalono wcześniej mailowo albo przez pośrednika, przed podpisaniem trzeba dokładnie zapoznać się z treścią umowy oraz dokumentów, do których ona odsyła. Warto zwrócić uwagę, czy kontrakt nie odwołuje się do układu zbiorowego, regulaminu armatora, tabeli wynagrodzeń albo innych załączników. To właśnie w takich dokumentach mogą znajdować się istotne postanowienia dotyczące warunków zatrudnienia.
Minimalne międzynarodowe standardy ochrony marynarzy określa przede wszystkim Konwencja o Pracy na Morzu z 2006 r. (MLC, 2006). W polskim porządku prawnym istotne znaczenie mają również ustawa z 5 sierpnia 2015 r. o pracy na morzu oraz inne przepisy dotyczące zatrudnienia i żeglugi morskiej. Zakres ich zastosowania zależy jednak od konkretnej sytuacji. Wielu polskich marynarzy pracuje dla zagranicznych armatorów i na statkach pod obcą banderą, dlatego przy analizie kontraktu trzeba uwzględnić m.in. banderę statku, prawo właściwe dla stosunku zatrudnienia, treść umowy i ewentualnego układu zbiorowego oraz inne regulacje mające zastosowanie w danym przypadku.
W przypadku kontraktów podlegających polskiej ustawie o pracy na morzu katalog informacji wymagających uregulowania w marynarskiej umowie o pracę jest szczegółowo określony w art. 27 tej ustawy.
Kto jest stroną kontraktu i na jakim statku będziesz pracować?
Pierwsza rzecz do sprawdzenia to dokładne oznaczenie stron kontraktu. Marynarz powinien wiedzieć, z jakim podmiotem nawiązuje stosunek zatrudnienia, kto występuje jako armator oraz czy w zawarciu umowy uczestniczy agencja zatrudnienia lub inny podmiot działający w jego imieniu. Szczególnej uwagi wymagają sytuacje, w których w dokumentach pojawia się kilka spółek pełniących różne funkcje, np. armatora, zarządzającego statkiem czy pośrednika rekrutacyjnego.
Warto też sprawdzić:
- nazwę statku – najlepiej wraz z numerem IMO, jeśli został wskazany,
- banderę statku – może mieć znaczenie dla ustalenia przepisów znajdujących zastosowanie w danej sytuacji,
- port lub miejsce zaokrętowania i wyokrętowania – może mieć znaczenie m.in. przy organizacji podróży i repatriacji,
- stanowisko – powinno odpowiadać uzgodnionemu charakterowi pracy i posiadanym kwalifikacjom.
Jeżeli kontrakt przewiduje możliwość przeniesienia marynarza na inną jednostkę, warto sprawdzić, na jakich zasadach może to nastąpić. Zmiana statku może oznaczać nie tylko inną trasę, ale również odmienne warunki pracy, system wachtowy czy charakter wykonywanych obowiązków.
Bandera, prawo właściwe i sposób rozstrzygania sporów
To jeden z najważniejszych fragmentów kontraktu. Sama obecność standardów wynikających z MLC nie rozstrzyga wszystkich kwestii związanych ze stosunkiem zatrudnienia. Konwencja ustanawia międzynarodowe minimalne standardy pracy i życia marynarzy, ale przy konkretnym sporze znaczenie mogą mieć również inne regulacje.
Dlatego przed podpisaniem umowy warto ustalić, jakie prawo wskazano jako właściwe dla kontraktu oraz jakie postanowienia dotyczą rozstrzygania ewentualnych sporów.
W praktyce właśnie tutaj ujawnia się znaczenie takich dziedzin jak prawo morskie. Spór dotyczący np. wynagrodzenia, repatriacji czy skutków wypadku może wymagać ustalenia, jakie przepisy znajdują zastosowanie i przed jakim organem można dochodzić swoich praw. Jeżeli kontrakt zawiera klauzulę dotyczącą zagranicznego sądu albo arbitrażu, warto przeanalizować jej znaczenie jeszcze przed podpisaniem dokumentu.
Stanowisko, obowiązki, czas pracy i wynagrodzenie
Opis stanowiska powinien pozwalać marynarzowi ustalić, w jakim charakterze zostaje zatrudniony i jakie będą jego podstawowe obowiązki. Jeżeli kontrakt zawiera szeroką klauzulę dotyczącą wykonywania dodatkowych poleceń przełożonych, warto zwrócić uwagę na jej zakres. Jest to szczególnie istotne, gdy od stanowiska zależą wynagrodzenie, dodatki albo zakres odpowiedzialności.
Przy czasie pracy trzeba zwrócić uwagę na postanowienia dotyczące pracy i odpoczynku oraz ich zgodność ze standardami mającymi zastosowanie do danego zatrudnienia. MLC określa międzynarodowe standardy w tym zakresie, które mają służyć m.in. zapewnieniu marynarzom odpowiedniego odpoczynku.
Umowa albo dokumenty towarzyszące powinny pozwalać ustalić m.in.:
- sposób określania czasu pracy i odpoczynku,
- sposób rozliczania nadgodzin,
- zasady funkcjonowania systemu wachtowego,
- warunki wykonywania pracy w porcie i podczas manewrów.
Równie istotne są zasady wynagradzania. Nie należy ograniczać się do sprawdzenia miesięcznej kwoty. Znaczenie ma cały mechanizm wypłaty wynagrodzenia.
Warto zweryfikować:
- wynagrodzenie podstawowe – wysokość stawki oraz walutę,
- nadgodziny – sposób ich obliczania i warunki wypłaty,
- dodatki – np. związane z charakterem pracy, urlopem lub szczególnymi warunkami wykonywania obowiązków,
- termin wypłaty – kiedy i w jaki sposób wynagrodzenie będzie przekazywane,
- potrącenia – na jakiej podstawie i w jakich sytuacjach mogą być dokonywane.
Warto również ustalić zasady przekazywania wynagrodzenia, w tym koszty przelewów oraz możliwość przekazywania części zarobków wskazanej przez marynarza osobie.
Długość kontraktu, rozwiązanie umowy i koszty powrotu
Kontrakt powinien pozwalać jednoznacznie ustalić czas trwania zatrudnienia albo zasady jego określania. Jeżeli przewidziano możliwość wydłużenia lub skrócenia okresu służby na statku, należy sprawdzić, w jakich okolicznościach może to nastąpić.
Ważne są również warunki wcześniejszego rozwiązania kontraktu. Trzeba zwrócić uwagę przede wszystkim na okres wypowiedzenia, przesłanki rozwiązania umowy oraz konsekwencje wcześniejszego zejścia ze statku. Mogą one dotyczyć m.in. wynagrodzenia, kosztów podróży czy innych świadczeń wynikających z kontraktu lub właściwych regulacji.
Umowa oraz dokumenty regulujące warunki zatrudnienia powinny również pozwalać ustalić kwestie praktyczne związane z podróżą, zakwaterowaniem, wyżywieniem oraz repatriacją.
Prawo do repatriacji jest jednym z istotnych elementów ochrony marynarzy przewidzianych przez MLC. Przy analizie kontraktu warto jednak sprawdzić szczegółowe zasady organizacji powrotu, w tym okoliczności, w których repatriacja przysługuje, miejsce docelowe oraz zasady ponoszenia związanych z nią kosztów.
Choroba, wypadek i moment, w którym warto skonsultować umowę
Przed podpisaniem kontraktu trzeba również sprawdzić postanowienia dotyczące opieki medycznej, choroby, wypadku przy pracy oraz świadczeń przysługujących w takich sytuacjach. MLC przewiduje standardy ochrony marynarzy dotyczące m.in. opieki medycznej, odpowiedzialności armatora w określonych przypadkach oraz zabezpieczeń związanych z repatriacją. Szczegółowy zakres praw i roszczeń może jednak zależeć od konkretnego kontraktu, prawa właściwego, układu zbiorowego oraz innych dokumentów związanych z zatrudnieniem.
Szczególnej uwagi wymagają kontrakty, które są sporządzone w języku obcym, odsyłają do wielu załączników, wskazują obce prawo, zawierają postanowienia dotyczące arbitrażu, nietypowych potrąceń albo szerokiego zakresu odpowiedzialności marynarza.
W takich sytuacjach analiza dokumentów przed podpisaniem może pomóc ustalić rzeczywiste konsekwencje przyjętych warunków zatrudnienia. Przy międzynarodowym charakterze pracy marynarzy znaczenie może mieć bowiem nie tylko sama treść kontraktu, ale również bandera statku, prawo właściwe, układ zbiorowy oraz status podmiotów uczestniczących w zatrudnieniu.
Kancelaria Radcy Prawnego Legal Consulting – Mateusz Romowicz, działająca od 2006 roku, specjalizuje się m.in. w prawie morskim oraz obsłudze prawnej marynarzy, armatorów i firm stoczniowych. Więcej informacji o zakresie działalności kancelarii można znaleźć na stronie kancelaria-gdynia.eu.